سیدرضا نقیبالسادات - عضو هیات علمی گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی - در گفتوگو با خبرنگار جامعه اطلاعاتی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، با بیان این مطلب و با تاکید بر اینکه دموکراسی به معنی شکل حکومت با توجه به منابع قدرت است که بر پایه مقاصدی که حکومت در پیش میگیرد و برمبنای شیوه و روال کاری که در تشکیل آن بهکار گرفته میشود، تعریف شده است، اظهار کرد: در تعریف دموکراسی، ابهامها و دشواریهای جدی، وقتی پا به میان میگذارند که بخواهیم از منابع قدرت و حکومت یا مقاصدی که حکومت در پیشدارد بهره بگیریم.
وی افزود: دراین نوع نگاه، دموکراسی بر بنیاد، شیوه و روال کار حکومت مورد نظر است. در دیگر نظامهای حکومتی افراد بر مبنای تولد، بخت و اقبال، ثروت، زور، دانایی، انتصاب و غیره به قدرت میرسند، در حالی که در دموکراسی، اصل انتخاب رهبران به وسیله مردم و از طریق انتخابات آزاد و رقابتی دنبال میشود.
او با اشاره به این که در نگاه بسیاری از سیاستمداران، دموکراسی علاوهبر دارا بودن ارزش ذاتی برای شهروندان و اهمیت ابزاری درتصمیمات سیاسی، دارای اهمیت ساختاری نیز هست، ادامه داد: ادعای دموکراسی مبنی بر ارزشمند بودن، تنها بر برخی شایستگیهای خاص متکی نیست بلکه مجموعهای از ارزشها در آن وجود دارد که اهمیت مشارکت سیاسی و آزادی در زندگی انسان، اهمیت مؤثر محرکهای سیاسی در حفظ، تداوم پاسخگویی و مسوولیتپذیری حکومتها، نقش ساختاری دموکراسی در صورتبندی ارزشها و فهم نیازها و نیز حقوق و تکالیف ازجمله آنها است.
این کارشناس ارتباطات و رسانه در ادامه درباره مفهوم دموکراسی در جامعه اطلاعاتی تصریح کرد: برخی صاحبنظران بر این باورند که با تعمیم و بسط فنآوری اطلاعات، مبانی دموکراسی در جامعه تضعیف میشود زیرا ماهیت این فنآوری، پیش از آنکه جهتگیری دموکراتیک داشته باشد، گرایش تکنوکراتیک را داراست.
او ادامه داد: بهعنوان نمونه در کشور سوئیس که مهد دموکراسی مستقیم است، مکانیزمها و نهادهای خاصی که برای این نوع دموکراسی ایجاد شدهاند، از دخالتها وکنجکاویهای اینترنت گلهمند هستند و در مقابل این دخالتها مقاومت میکنند.
به گفته وی ظرفیت روبه رشد سیستمهای اطلاعاتی در زمینه جمعآوری، ذخیرهسازی، تجزیه و تحلیل وهمچنین ارائه متنوع دادهها باعث میشود فرآیند سیاستگذاری، روز به روز سیستماتیکتر وعقلانیتری را دارا شود و از روشهای گام به گام وتدریجی فاصله بگیرد؛ بنابراین بهطور خلاصه میتوان گفت تکنوکراتیک کردن فرآیندهای تدوین و اجرا، در ظرفیت یادگیری آن اثر دارد، ضمن اینکه در این راستا آزادی بیان تشکلها، قلم و غیره نیز تقویت خواهد شد.
نقیبالسادات با اشاره به اینکه امروزه تولید اطلاعات و دانش در تمام ابعاد علمی، فنی و کاربردی و همچنین پراکندن آن با ابزارها و امکانات ارتباطی با هدف به اشتراکگذاری آنها در سطح ملی یا بینالمللی، فرآیندی تحولزا و مثبت در عرصه تبادلات اقتصادی، فرهنگی، آموزشی و غیره است، خاطر نشان کرد: فراهم شدن امکان دسترسی عمومی به اطلاعات حوزههای مختلف مورد نیاز مردم و به کارگیری آنها برای توسعه فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی، آموزشی و غیره از جمله مزیتهایی است که عاید تولیدکنندگان و کاربران اطلاعات میشود.
او اضافه کرد: امکان دسترسی آسانتر و سریعتر به اطلاعات حاصل از نتایج تحقیقات، نظریههای علمی، آزمایشها و پژوهشها، بررسی و تجزیه و تحلیل مفاهیم، کاربرد فنآوریها برای کسب، تولید و توزیع دانش همه از جمله ویژگیهایی است که بشر امروز در ورود به جامعه اطلاعاتی یا به عبارت بهتر جامعه جهانی اطلاعاتی با آنها مواجه است و از آنها بهرهمند میشود.
او تاکید کرد: از این رو هر یک از شهروندان جامعه اطلاعاتی با برخورداری از مواهب دموکراسی اطلاعاتی بوجود آمده در سایه جامعه اطلاعاتی که نتیجه تفکر توسعه بر مبنای دانایی محوری است، میتوانند علاوه بر تاثیر پذیرفتن از شرایط حاضر، بهعنوان عامل و حتی شاخصی تاثیرگذار در اشاعه فرهنگ دانشمحوری در جامعه عمل کنند.
وی در ادامه با بیان اینکه فنآوری اطلاعات میتواند موقعیت دموکراتیک جامعه و مردم را تحکیم بخشد، گفت: اما این استحکام زمانی میسر میشود که اطلاعات، از هر دو بعد کمی و کیفی در اختیار مردم قرار گیرد که منظور از بعد کمی، وجود اطلاعات فراوان و قابل دسترس و منظور از بعد کیفی نیز اطلاعات شفاف و واقعی با تحلیلهای علمی و منطقی است. درچنین حالتی مردم هم میتوانند از گسترش فنآوری اطلاعات بهرهمند شوند.
این مدرس علوم ارتباطات در پاسخ به این سوال که نقش عناصر ارتباطی مانند رادیو، تلویزیون، رسانههای آنلاین و مکتوب و نیز ارتباط میان آنها در جامعه اطلاعاتی دموکراتیک چگونه تعریف میشود و آیا اساسا تفاوتی میان تعریف کارکردهای این رسانهها و ارتباط آنها با هم در چنین جامعهای با جامعه اطلاعاتی بدون نظام اطلاعرسانی دموکراتیک وجود دارد، خاطر نشان کرد: فنآوری اطلاعات با حذف موانع و مرزهای جغرافیایی، فاصلههای فیزیکی را از میان برداشته و از این طریق مسائل و مشکلات بسیاری را حذف کرده است، اما در عین حال، این نگرانی و معضل را نیز با خود به ارمغان آورده است که فنآوری اطلاعات منجر به جداسازی و ایجاد انفکاک بیشتری در بین اقشار اجتماعی شود و جامعهای را بوجود آورد که به دو بخش "برخوردار" و "غیر برخوردار" از فنآوری تقسیم شده است.
او ادامه داد: بنابراین این روند با خطر شکلگیری طبقهبندیهای تازه در جهان، نابرابریهای جدید فرهنگی و علمی همراه است. مسائلی مانند کیفیت، دسترسی، برابری و توجیه هزینه نیز در اینباره قابل طرح هستند، ضمن اینکه موضوع دسترسی در ارتباط با طبقات اجتماعی، جنسیت و حرفه طبقهبندی میشود و نابرابریهای منطقهیی زیادی نیز در میزان دسترسی به زیرساخت و تجهیزات فنآوری وجود دارد. همین تفاوتها در ویژگیهایی که فناوریهای نوینتر در مقایسه با فناوریهای پیشین ارتباطی دارند، باعث شده است تعارضهایی در رقابت میان این فناوریها ایجاد شود.